Angola war

Những cuộc chiến tranh bí mật: có bao nhiêu binh sĩ Liên Xô đã hi sinh ở Angola

Người ta nói rất ít về điều này, nhưng trong Chiến tranh Lạnh, Liên Xô đã bảo vệ quyền lợi của mình không chỉ ở các quốc gia trong khối xã hội chủ nghĩa, mà còn ở cả châu Phi xa xôi. Quân đội Liên Xô đã tham gia nhiều cuộc xung đột ở châu Phi, trong đó lớn nhất là cuộc nội chiến ở Angola.

Trong một thời gian dài, giới truyền thông của cả 2 phe gần như không đả động gì đến chuyện quân đội Liên Xô đã từng tham gia chiến đấu ở châu Phi. Có đến 99% công dân Xô Viết không biết rằng ở các quốc gia xa xôi như Angola, Mozambique, Libya, Ethiopia, Bắc và Nam Yemen, Syria, Ai Cập… đều có lực lượng quân đội Liên Xô đồn trú. Dĩ nhiên là cũng có những lời đồn đoán, nhưng chúng chỉ được đón nhận như thể gió thoảng ngoài tai, thậm chí bị coi là sự đồn đại nhảm nhí mang ác ý, phản đối chính quyền, trái ngược với “định hướng dư luận” của truyền thông chính thống.

Trong khi đó, trên thực tế, với sự tổ chức của Tổng cục 10 thuộc Bộ Tổng tham mưu các lực lượng vũ trang Liên Xô, từ năm 1975 đến năm 1991 đã có đến 10.985 tướng lĩnh, sĩ quan, hạ sĩ quan và binh lính đã được điều đến Angola. Cũng trong khoảng thời gian đó, 11.143 quân nhân Liên Xô đã được đưa đến Ethiopia. Nếu tính luôn cả sự hiện diện của quân đội Liên Xô tại Mozambique, thì tổng cộng có đến hơn 30 nghìn chuyên gia quân sự và binh sĩ Liên Xô có mặt trên đất châu Phi trong khoảng thời gian hơn 15 năm ấy.

Tuy nhiên, mặc dù có quy mô như vậy, những người lính và sĩ quan Liên Xô thực hiện nhiệm vụ quốc tế cứ như thể chưa từng tồn tại - họ không được tặng thưởng huân huy chương các loại, và báo chí Liên Xô im bặt về những chiến công của họ. Họ dường như không được đưa vào các số liệu thống kê chính thức. Theo quy định, hồ sơ quân sự của những người tham gia các cuộc chiến ở châu Phi không chứa bất kỳ dòng nào về các chuyến công tác tới lục địa châu Phi, mà chỉ đơn giản là những con dấu không rõ ràng với số hiệu đơn vị trực thuộc Tổng cục 10 của Bộ Tổng tham mưu. 

Ngay sau khi chế độ độc tài ở Bồ Đào Nha bị lật đổ, Angola đã giành được độc lập từ tay quốc gia thực dân già nua này và tuyên bố nền cộng hòa vào ngày 11/11/1975. Cũng ngay sau đó, các chuyên gia quân sự đầu tiên của Liên Xô cùng 40 binh sĩ thuộc lực lượng đặc nhiệm và thông dịch viên quân đội đã xuất hiện ở quốc gia châu Phi này. Sau 15 năm chiến đấu với quân đội thực dân, cuối cùng thì lực lượng kháng chiến đã có thể lên nắm quyền, nhưng vẫn cần phải tiếp tục chiến đấu để bảo vệ, gìn giữ chính quyền mới này. 

Dưới sự lãnh đạo của Angola là một liên minh gồm ba phong trào giải phóng dân tộc: Phong trào giải phóng dân tộc Angola (MPLA), Liên minh quốc gia vì độc lập toàn diện của Angola (UNITA) và Mặt trận dân tộc giải phóng Angola (FNLA). Liên Xô đã quyết định hỗ trợ MPLA. Sau khi người Bồ Đào Nha ra đi, Angola đã thực sự trở thành một chiến trường cho sự tranh giành lợi ích địa chính trị. Chống lại MPLA, được Cuba và Liên Xô ủng hộ, là UNITA, FNLA và Nam Phi, được Zaire và Hoa Kỳ hậu thuẫn.

Liên Xô đã đạt được gì khi phái lực lượng đặc biệt đến vùng đất châu Phi xa xôi? Các mục tiêu chủ yếu là địa chính trị. Angola được các nhà lãnh đạo Liên Xô coi là tiền đồn của chủ nghĩa xã hội ở châu Phi, có thể trở thành vùng đất đứng mũi chịu sào của khối XHCN ở khu vực miền Nam châu Phi và có thể chống chịu được với Nam Phi vừa hùng mạnh về kinh tế vừa  được Hoa Kỳ ủng hộ.

Trong những năm Chiến tranh Lạnh, Matxcơva không thể để mất Angola, vì thế cần phải giúp đỡ giới lãnh đạo mới của đất nước bằng tất cả khả năng của mình, để biến nơi đây thành một quốc gia xã hội chủ nghĩa ở châu Phi, được định hướng bởi các mục tiêu chính trị của Liên Xô. Về quan hệ thương mại, Angola không mấy hấp dẫn đối với Liên Xô, các lĩnh vực xuất khẩu của hai quốc gia tương tự nhau: sản phẩm lâm nghiệp, dầu mỏ và kim cương. Mục tiêu kinh tế gần như không tồn tại, những nỗ lực của Matxcơva tại Angola chỉ đơn thuần là biểu hiện của một cuộc chiến nhằm tranh giành ảnh hưởng chính trị. Vào thời điểm đó, Fidel Castro đã nói ngắn gọn về tầm quan trọng của viện trợ của Liên Xô: "Angola sẽ không có bất kỳ triển vọng nào nếu không có sự hỗ trợ chính trị và vật chất - kỹ thuật của Liên Xô".

Ngay từ khi bắt đầu tham gia can thiệp vũ trang trong cuộc xung đột ở châu Phi, phía Liên Xô đã được trao quyền thực hiện các hoạt động quân sự. Điều này đã được thể hiện trong một bức điện tín nhận được từ Bộ Tổng tham mưu, trong đó nói rõ rằng binh sĩ và các chuyên gia quân sự Liên Xô có quyền tham gia chiến sự, đứng về phía MPLA và quân đội Cuba.

Ngoài lực lượng nhân sự dồi dào bao gồm các cố vấn quân sự, sĩ quan, hạ sĩ quan, binh lính, hải quân và lực lượng thủy quân lục chiến (Liên Xô đã gửi một số lượng lớn tàu quân sự của mình đến bờ biển Angola), vũ khí, khí tài và những thiết bị đặc biệt cũng được cung cấp cho các lực lượng vũ trang MPLA của Angola.

Tuy nhiên, một trong những nhân vật từng tham gia cuộc chiến đó, Serge Kolomnin đã kể lại rằng vũ khí vẫn rất thiếu thốn. Và dĩ nhiên, phe đối lập cũng rất thiếu súng ống, đạn dược. Ở phía MPLA, vũ khí cơ bản là súng tiều liên cá nhân Kalashnikov (AK-47), cả hai phiên bản của Liên Xô và nước ngoài (Rumani, Trung Quốc và Nam Tư). Ngoài ra còn có súng trường Zh-3 của Bồ Đào Nha, còn lại từ thời thuộc địa. Với phương châm “có gì giúp nấy”, Liên Xô đã cung cấp cho Angola những thứ vũ khí cá nhân đáng tin cậy tuy hơi lỗi thời như súng máy PPD, PPSh và đại liên Degtyarev, vẫn còn được tồn trữ từ sau Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại.

Quân phục của binh sĩ Liên Xô ở Angola không có phù hiệu, ban đầu họ thường phải “mặc nhờ” quân trang của Cuba, được gọi là "binh phục màu ô-liu". Loại trang phục này không được thoải mái lắm trong khí hậu châu Phi nóng bức, nhưng về nguyên tắc, quân nhân chính quy không được phép tự lựa chọn quần áo cho mình. 

Những người lính Liên Xô đã phải khôn khéo “lách quy định”, đặt hàng với các thợ may địa phương để có được những bộ đồ nhà binh nhẹ nhàng, thoải mái hơn. Có một lần, Trung tướng Petrovsky đã lên kế hoạch ở cấp độ chính thức về việc cung cấp quân trang đặc biệt cho binh sĩ Liên Xô ở Angola, đính thêm phù hiệu và lựa chọn chất liệu vải phù hợp xứ nóng, nhưng các đề xuất của ông không hiểu vì lý do gì đã bị cấp trên bác bỏ. Thật đáng tiếc...

Cũng như Lebanon, Liên Xô đã không nắm giữ được Angola và các nước châu Phi khác. Bây giờ thì người Nga đã có thể nói công khai về điều này. Khi Liên Xô tan rã và tiến trình chính trị trong nước thay đổi triệt để, Matxcơva đã triệu hồi các lực lượng quân sự của mình từ châu Phi. Một vị trí chiến lược quan trọng không bao giờ bị các cường quốc bỏ trống. Tổng thống Angola lúc đó, Dush Santos (người từng tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Baku và lấy vợ người Nga) đã phải tìm kiếm đồng minh mới. Và thật ngạc nhiên khi ông ta quay sang bắt tay với Mỹ.

Người Mỹ ngay lập tức ngừng hỗ trợ UNITA và chuyển sang giúp đỡ MPLA. Ngày nay, các công ty dầu mỏ của Mỹ hoạt động ở Angola, dầu Angola được cung cấp cho Trung Quốc... Tuy vậy, cho đến nay Angola vẫn là một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới với tỷ lệ nghèo đói lên tới 60%, bùng phát dịch HIV và nạn thất nghiệp lan tràn khắp đất nước.

Việc Xô Viết hóa châu Phi hóa ra là một giấc mơ phi hiện thực, và hàng trăm binh sĩ Liên Xô từng thực hiện nghĩa vụ quốc tế tại châu lục này đã vĩnh viễn nằm xuống, không bao giờ quay trở lại quê hương...

Nguồn: tác giả PHẠM BÁ THỦY.